معایب پارچه لاکرا؛ هر چیزی که قبل از خرید باید بدانید

احتمالاً برای شما هم پیش آمده است که یک شلوار لگ، لباس ورزشی یا حتی تی‌شرت راحتی خریده‌اید و در روزهای اول از کشسانی فوق‌العاده و ایستایی جذاب آن روی بدن بی‌نهایت لذت برده‌اید؛ اما پس از چند بار استفاده یا شست‌وشو، لباس فرم اولیه خود را از دست داده یا در روزهای گرم سال باعث تعریق بیش از حد و کلافگی شما شده است. این اتفاقات تصادفی نیستند و مستقیماً ریشه در جنس الیاف لباس شما دارند.

لاکرا یکی از محبوب‌ترین و پرکاربردترین متریال‌ها در صنعت نساجی است که به دلیل انعطاف‌پذیری بالا، راه خود را به کمد لباس همه ما باز کرده است. با این حال، پشت این ظاهر راحت و کشسان، نقاط ضعفی پنهان شده که فروشندگان معمولاً در زمان فروش به شما نمی‌گویند. شناخت معایب پارچه لاکرا پیش از خرید، به شما کمک می‌کند تا هم از هدر رفتن پولتان جلوگیری کنید و هم سلامت پوست خود را با انتخاب‌های اشتباه به خطر نیندازید.

در این مقاله قصد داریم به دور از تعاریف تبلیغاتی و با نگاهی واقع‌بینانه، زیر و بم این الیاف پرطرفدار را بررسی کنیم. اگر می‌خواهید بدانید چرا بعضی از لباس‌های کشی شما بوی نامطبوع می‌گیرند، باعث حساسیت پوستی می‌شوند یا خیلی زود شُل و بی‌ریخت می‌شوند، تا انتهای این مطلب همراه ما باشید تا با آگاهی کامل برای خریدهای بعدی خود تصمیم بگیرید.

پارچه لاکرا چیست؟

پیش از آنکه به سراغ بررسی معایب پارچه لاکرا و دردسرهای این پارچه برویم، بهتر است به یک سوال پایه و اساسی پاسخ دهیم: اصلاً پارچه لاکرا چیست و چرا تا این حد در تولید پوشاک امروزی نفوذ کرده است؟

در یک تعریف علمی و ساده، لاکرا (Lycra) در واقع یک نام تجاری بسیار معروف برای نوعی از الیاف مصنوعی پلیمری (بر پایه پلی‌اورتان) است که در دنیای نساجی به نام‌های «اسپندکس» (Spandex) یا «الاستین» (Elastane) نیز شناخته می‌شود. جادویی‌ترین ویژگی این الیاف، خاصیت کشسانی خیره‌کننده آن است؛ به‌طوری‌که یک نخ لاکرا می‌تواند تا ۵ الی ۸ برابر طول اولیه خود کش بیاید و به محض رها شدن، بدون هیچ پارگی یا تغییر شکلی دقیقاً به حالت اولیه‌اش برگردد.

نکته طلایی که هنگام خرید باید بدانید این است که در بازار پوشاک، پارچه‌ای که ۱۰۰ درصد از لاکرا بافته شده باشد، وجود ندارد! ساختار پلاستیک‌مانند این الیاف باعث می‌شود که همیشه به‌عنوان یک نخ «مکمل» با الیاف طبیعی یا مصنوعی دیگر (مثل نخ پنبه، پلی‌استر، ویسکوز یا پشم) ترکیب شود. به همین دلیل است که اصطلاحاتی مثل «پنبه لاکرا» یا «جودون کشی» را در بازار زیاد می‌شنوید. معمولاً وجود ۲ تا ۱۰ درصد لاکرا در بافت یک لباس کافی است تا راحتی بی‌نظیری به آن ببخشد.

کاربردهای رایج لاکرا در بازار پوشاک ایران: در بازار ایران، اصطلاح «پارچه کشی» معمولاً مترادف با پارچه‌های حاوی لاکرا است. به دلیل تقاضای بالا برای لباس‌های فیت و راحت، کاربرد این الیاف بسیار گسترده است:

• لباس‌های ورزشی و باشگاهی: انواع لگ‌های زنانه، نیم‌تنه‌ها، شلوارهای یوگا و تی‌شرت‌های فیتنس که نیاز به دامنه حرکتی بالایی دارند.
• شلوارهای جین و کتان کشی: شلوارهایی که در بازار به جین‌های اسکینی (جذب) معروف‌اند، همگی دارای درصدی از لاکرا هستند تا در هنگام نشست و برخاست احساس خشکی و تنگی نکنید.
• مانتوهای اداری و شلوارهای فرم: ترکیب پارچه‌هایی مثل ترگال یا کرپ با لاکرا باعث می‌شود لباس کمتر چروک شود و ایستایی بهتری در ساعات طولانی کار داشته باشد.
• لباس زیر و جوراب: حضور الاستین در این پوشاک برای فیت شدن دقیق روی بدن و جلوگیری از شل شدن کش‌ها کاملاً ضروری است.

حالا که متوجه شدیم با چه متریالی سروکار داریم و چقدر به آن وابسته‌ایم، در بخش بعدی مقاله مستقیماً به سراغ بررسی معایب پارچه لاکرا در استفاده‌های روزمره و عملی می‌رویم تا ببینیم روی دیگر این سکه چیست.

مهم‌ترین معایب پارچه لاکرا در عمل

وقتی صحبت از استفاده روزمره و طولانی‌مدت به میان می‌آید، بزرگ‌ترین معایب پارچه لاکرا خود را نشان می‌دهند. اگرچه این الیاف کشسانی و راحتی فوق‌العاده‌ای دارند، اما نباید فراموش کنیم که پایه و اساس آن‌ها پلاستیک و مواد پلیمری (پلی‌اورتان) است. همین ماهیت مصنوعی باعث می‌شود رفتار این پارچه در تماس با پوست انسان، کاملاً متفاوت از الیاف طبیعی مانند پنبه، کتان یا ابریشم باشد. در ادامه، مهم‌ترین مشکلاتی که هنگام پوشیدن لباس‌های حاوی درصد بالای لاکرا (به‌خصوص در ترکیب با پلی‌استر) با آن‌ها مواجه می‌شوید را با جزئیات بررسی می‌کنیم:

• کاهش شدید تنفس‌پذیری و حبس شدن گرما:
  الیاف طبیعی دارای ساختاری متخلخل و منافذ ریزی هستند که اجازه می‌دهند هوا به‌راحتی در لباس جریان پیدا کند و پوست اصطلاحاً «نفس بکشد». اما الاستین به دلیل ساختار متراکم و پلاستیک‌مانند خود، مانند یک سد یا عایق حرارتی عمل کرده و جلوی عبور جریان هوا را می‌گیرد. وقتی لباسی با کشسانی بالا می‌پوشید، گرمای تولید شده توسط بدن درون لباس محبوس می‌شود. این ویژگی در روزهای گرم تابستان، محیط‌های بسته یا هنگام فعالیت‌های ورزشی، باعث ایجاد احساس خفگی، کلافگی مضاعف و بالا رفتن دمای هسته مرکزی بدن خواهد شد.
• افزایش تعریق و خیس ماندن بدن:
  به دنبال حبس شدن گرما و عدم تهویه مناسب، مکانیسم دفاعی بدن فعال شده و شروع به تعریق بیشتر می‌کند. اما مشکل اصلی اینجاست که الیاف مصنوعی قدرت جذب رطوبت بسیار پایینی دارند (برخلاف پنبه که عرق را به خود جذب می‌کند). در نتیجه، قطرات عرق روی سطح پوست باقی می‌مانند و راهی برای تبخیر پیدا نمی‌کنند. این حالت باعث ایجاد احساس ناخوشایند چسبندگی لباس به بدن و خیسی مداوم می‌شود.
• جذب چربی و ماندگاری بوی نامطبوع (احتباس بو):
  محیط گرم و مرطوبی که زیر لباس‌های جذب و فیت ایجاد می‌شود، دقیقاً همان بهشتی است که باکتری‌های مولد بوی بد برای تکثیر به آن نیاز دارند! علاوه بر این، الیاف پلیمری از نظر شیمیایی تمایل عجیبی به جذب چربی‌های ترشح شده از پوست (سبوم) دارند. ترکیب این دو عامل باعث می‌شود لباس‌های ورزشی یا تی‌شرت‌های حاوی لاکرا خیلی زودتر از لباس‌های نخی بوی عرق بگیرند. متاسفانه این بوی زننده گاهی به عمق بافت پارچه نفوذ کرده و حتی با شست‌وشوهای مکرر نیز به‌طور کامل از بین نمی‌رود.
• ایجاد حساسیت، خارش و درماتیت تماسی:
  تماس مداوم یک پارچه مصنوعی با پوست، همراه با رطوبت و گرمای محبوس شده و اصطکاکی که لباس‌های جذب (مثل لگ‌ها یا گن‌ها) روی بدن ایجاد می‌کنند، می‌تواند باعث بروز واکنش‌های آلرژیک شود. افرادی که پوست حساسی دارند، در صورت استفاده طولانی‌مدت از این لباس‌ها ممکن است دچار قرمزی، خارش شدید، جوش‌های ریز، عفونت‌های قارچی و درماتیت تماسی (التهاب پوستی) شوند.

افت کشسانی و تغییر فرم با زمان

شاید یکی از بزرگ‌ترین و عجیب‌ترین تناقض‌ها درباره این الیاف آن باشد که اصلی‌ترین نقطه قوت آن‌ها، می‌تواند به مرور زمان به بزرگ‌ترین نقطه ضعفشان تبدیل شود! حتماً برای شما هم پیش آمده که شلوار جین کشی، لباس زیر یا لگ ورزشی گران‌قیمتتان پس از چند ماه استفاده، در نواحی مفصلی مثل زانو یا باسن اصطلاحاً «زانو انداخته»، گشاد شده یا کش‌های آن حالت موج‌دار، دالبر و شُل پیدا کرده است. اما دلیل این افت کیفیت و از بین رفتن خاصیت ارتجاعی چیست؟

نخ‌های اسپندکس را مانند هزاران نوار کشی لاستیکی و بسیار ظریف تصور کنید که در تار و پود لباس تنیده شده‌اند. هر کشی یک «آستانه تحمل» و یک «عمر مفید» فیزیکی دارد. وقتی این الیاف در اثر پوشیدن مکرر، نشست‌وبرخاست و حرکات ورزشی به‌طور مداوم و فراتر از ظرفیت خود کشیده شوند، ساختار مولکولی آن‌ها دچار پدیده‌ای به نام «خستگی الیاف» می‌شود. در این حالت، پیوندهای پلیمری می‌شکنند و نخ الاستین در داخل پارچه پاره می‌شود (که گاهی به شکل پرزهای سفید و ریز روی سطح یا درزهای لباس بیرون می‌زند). با پارگی این رشته‌ها، پارچه برای همیشه فرم اولیه و ایستایی خود را از دست می‌دهد.

علاوه بر استهلاک و کشش مکانیکی، لاکرا دشمنان سرسخت دیگری هم دارد که باعث تسریع فرآیند شل شدن آن می‌شوند:

• حرارت و گرما: گرما قاتل شماره یک خاصیت ارتجاعی است. شستن لباس با آب داغ، قرار گرفتن طولانی در معرض نور مستقیم و سوزان خورشید، اتوکشی مستقیم و باد گرم دستگاه خشک‌کن، الیاف پلاستیکی را به صورت میکروسکوپی ذوب و به شدت ضعیف می‌کند.
• کلر و مواد شیمیایی خشن: آب استخرهای حاوی کلر بالا، بافت مایوهای شنا را به‌سرعت ترد و شکننده کرده و باعث نازک شدن آن‌ها می‌شود. همچنین استفاده از سفیدکننده‌ها (وایتکس) پارچه را می‌پوساند.
• اسید عرق و چربی بدن: اگر لباس‌های ورزشی پس از استفاده فوراً شسته نشوند، اسیدیته (pH) عرق و چربی پوست در طولانی‌مدت الیاف ظریف را تجزیه کرده و باعث از هم گسیختگی آن‌ها می‌شود.

نگهداری درست برای کاهش مشکلات: شست‌وشو، دما، اتو و خشک‌کن

با وجود تمام معایب پارچه لاکرا که تا اینجا بررسی کردیم، راحتی بی‌نظیر آن باعث می‌شود نتوانیم این الیاف کاربردی را به‌طور کامل از کمد لباس‌هایمان حذف کنیم. خبر خوب این است که با دانستن قلق‌های نگهداری و رعایت چند قانون ساده در شست‌وشو، می‌توانید با این نقاط ضعف مقابله کرده و عمر لباس‌های کشی خود را به شکل چشمگیری افزایش دهید. برای جلوگیری از خراب شدن زودهنگام، این کارها را هرگز انجام ندهید:

• شست‌وشو فقط با آب سرد: همان‌طور که در بخش قبل اشاره کردیم، حرارت دشمن اصلی لاکراست. لباس‌های حاوی این الیاف را همیشه با آب سرد یا نهایتاً ولرم (حداکثر دمای ۳۰ درجه سانتی‌گراد) و با دور کند ماشین لباسشویی بشویید.
• خداحافظی با دستگاه خشک‌کن: هرگز لباس‌های کشی را برای خشک شدن درون ماشین خشک‌کن (Tumble Dryer) نیندازید. چرخش سریع همراه با باد داغ، تیر خلاص را به الیاف می‌زند. بهترین روش، پهن کردن لباس روی یک سطح صاف در سایه و در معرض هوای آزاد است. از آویزان کردن لباس‌های خیس از گیره خودداری کنید تا وزن آب باعث کش آمدن پارچه نشود.
• نرم‌کننده و سفیدکننده ممنوع: از وایتکس به هیچ وجه استفاده نکنید. همچنین، استفاده از «نرم‌کننده‌های لباس» برای الیاف مصنوعی یک اشتباه بزرگ است؛ زیرا نرم‌کننده لایه‌ای مومی و روغنی روی پارچه ایجاد می‌کند که باعث مسدود شدن بیشتر منافذ، کاهش تنفس‌پذیری و حبس شدن دائمی بوی عرق در بافت لباس می‌شود.
• اتوکشی با حداقل دما: این پارچه‌ها معمولاً چروک نمی‌شوند، اما اگر مجبور شدید، حتماً لباس را پشت‌ورو کنید، اتو را روی کمترین درجه حرارت (بدون بخار مستقیم) بگذارید و یک پارچه نخی ضخیم بین اتو و لباس قرار دهید.

راهنمای خرید حرفه‌ای لاکرا

حالا که با زیر و بم این الیاف آشنا شدید، وقت آن است که در زمان خرید مانند یک فرد متخصص عمل کنید تا کمتر درگیر معایب پارچه لاکرا شوید. اولین و مهم‌ترین قدم در هنگام خرید، خواندن دقیق برچسب (لیبل) مشخصات و ترکیبات لباس است.

برای لباس‌های روزمره (مثل تی‌شرت، لباس زیر، شلوار راحتی یا مانتو)، بهترین و سالم‌ترین انتخاب، ترکیب درصد کمی از لاکرا با پایه الیاف طبیعی است. استاندارد طلایی در صنعت پوشاک، حضور حدود ۲ تا ۵ درصد الاستین در کنار ۹۵ تا ۹۸ درصد نخ‌پنبه (یا ویسکوز) است. این ترکیب که در بازار به «پنبه لاکرا» معروف است، هم نرمی، تنفس‌پذیری و خاصیت ضدحساسیت پنبه را دارد و هم آزادی عمل و ایستایی جذاب لاکرا را به شما می‌بخشد، بدون اینکه باعث تعریق شدید شود. درصدهای بالای اسپندکس (بیشتر از ۱۰ تا ۱۵ درصد) فقط برای لباس‌های تخصصی ورزشی و گن‌ها توجیه دارند.

چگونه کیفیت لاکرا را در فروشگاه تست کنیم؟
برای تشخیص مرغوبیت، قسمت کوچکی از پارچه لباس را با دو دست بگیرید، محکم بکشید و سپس رها کنید. پارچه‌ای که کشسانی باکیفیتی داشته باشد، باید مانند یک فنر قدرتمند در کسری از ثانیه و بدون هیچ‌گونه موج، چین‌خوردگی یا شل‌شدگی، دقیقاً به ابعاد اولیه خود برگردد. اگر پارچه کُند جمع شد یا جای کشش روی آن ماند، از خرید آن منصرف شوید.

چه زمانی جایگزین‌های دیگر بهترند؟
اگر پوست بسیار حساسی دارید، در مناطق به شدت گرم و شرجی زندگی می‌کنید، بیش از حد عرق می‌کنید یا به دنبال یک لباس خواب کاملاً خنک هستید، بهتر است قید کشسانی را بزنید. در این شرایط، خرید لباس‌هایی از جنس ۱۰۰٪ پنبه خالص، لینن (کتان نخی) یا الیاف ارگانیک بامبو، بهترین سرمایه‌گذاری برای فرار از مشکلات پلاستیک و حفظ سلامت پوست شما خواهد بود. با این آگاهی، از این پس خریدهای هوشمندانه‌تری خواهید داشت!